Le grand maître Ulrich, dit le premier héraut, défie Votre Majesté, ainsi que le prince Witold, à un combat mortel, et, pour aiguillonner un courage qui hésite, il vous envoie ces deux glaives nus.

– Mistrz Ulryk – rzekł pierwszy herold – wzywa twój majestat, panie, i księcia Witolda na bitwę śmiertelną i aby męstwo wasze, którego wam widać brakuje, podniecić, śle wam te dwa nagie miecze.

« Krzyżacy » Henryka Sienkiewicza, w przekładzie Antoniego Wodzińskiego i Bronisława Kozakiewicza z roku 1905, za artykułem « Sienkiewicz w przekładach » z Polona/Blog.

Aiguillonner nie oznacza podniecić. I nawet nie chodzi tu o to, że słowa sto lat temu miały trochę inne znaczenie, ale o to, że Sienkiewicz niemiłosiernie archaizował. Dziś zamiast « podniecić » napisalibyśmy zapewne « wzbudzić » (i on też był powinien).

aiguillonner = poganiać, pobudzać. Nie jest to słowo zbyt popularne – zazwyczaj o ponaglaniu powiemy raczej pousser qn à qch, lub hâter qn, a o pobudzaniu inciter. Ale aiguillonner ma ciekawy źródłosłów, który może pomóc w zapamiętaniu kilku innych słówek. Wzięło swoje znaczenie od kłucia zwierzęcia igłą (=aiguille (f)), aby je popędzić. Przy czym aiguille to również wskazówka, oraz igła z drzewa iglastego, a un talon aiguille to szpilka w znaczeniu obcasu. Z kolei aiguillon (m) to żądło (inaczej dard (m)), lub kolec (np. róży), a aiguillonniers to popularna nazwa na chrząszcze i inne owady o długich czułkach. Samo aiguille pochodzi z łac. acucula, zdrobnienia od acula, które to słowo z kolei jest zdrobieniem od acus (=igła; por. akupunktura). Z tego źródła mamy również przymiotnik aigu(ë) (=ostry/a; l’accent aigu = akcent « na Białystok », czyli ‘é’), oraz aiguiser (=ostrzyć), a poprzez skojarzenie z « ostrym » smakiem również aigre (=kwaśny, cierpki), s’aigrir (=skwaśnieć, np. piwo), aigrir (=gorzknieć, w przenośni), oraz aigri(e) (= zgorzkniały/a, w przenośni). Gdyby tego było za mało istnieje również czasownik aiguiller (= zmieniać stronę, kierunek, itp.), który być może ma coś wspólnego z aiguille w znaczeniu wskazówki i który dał nam również aiguillage (m) (= zwrotnica kolejowa). Nie mylić z zapomnianym już zawodem wytwórcy igieł = aiguiller (m).

No to jeszcze raz, na szybko:

1. aiguillonner = poganiać, pobudzać
2. aiguille (f) = igła (również ta z drzewa), wskazówka, szpilka (obcas)
3. aiguillon (m) = żądło, kolec (róży)
4. aiguillonnier (m) = rodzaj chrząszcza
5. aigu(ë) = ostry/a
6. aiguiser = ostrzyć
7. aigre = kwaśny, cierpki
8. s’aigrir = skwaśnieć
9. aigrir = (przen.) gorzknieć
10. aigri(e) = (przen.) zgorzkniały/a
11. aiguiller = zmieniać stronę, kierunek; wytwórca igieł
12. aiguillage (m) = zwrotnica

Uff… Jak ja to wszystko wpiszę do indeksu? Chciałem jeszcze napisać coś o tym, że glaive (m) nie przekłada się tak dosłownie na miecz, ale już wystarczy. O mieczach i ich nazewnictwie będzie następny wpis.

PS. aigrir oznacza gorzknieć wyłącznie w przenośni, w znaczeniu człowieka, który gorzknieje np. w wyniku osobistej tragedii. Dosłownie przymiotnik gorzki to amer; gorzknieć = devenir amer, a gorzko żałować = regretter amèrement.

EDIT:
Muszę przyznać, że poszedłem na skróty z tym wyjaśnianiem związku aigu (= ostry) z aigre (=kwaśny). Zgodnie z francuskim Wiktionary etymologia tych słów cofa nas jeszcze o krok wcześniej: kwas (=acide (m)) wziął swoją nazwę stąd, że powodował tępienie ostrych (=aigu) metalowych przedmiotów. Stal po francusku to acier (m), być może dlatego, że była ostra – trudno ją było stępić.

No ale skojarzenie z « ostrym » smakiem, nawet jeśli nieprawdziwe, jest łatwiejsze do zapamiętania 😉

Jeanne, comme toujours, s’est plaint que Jacques a eu mis les plats dans le lave-vaisselle dans un ordre incorrect.

Joanna jak zwykle narzekała, że Jacek źle poukładał naczynia w zmywarce.

Zastanawia mnie ilość słów – w dowolnym, wygląda na to, języku – odnoszących się do narzekania, marudzenia i w ogóle wyrażania swojego niezadowolenia. Bardzo często są to synonimy, lub prawie synonimy, w związku z czym moglibyśmy się bez większości z nich spokojnie obyć. Ale z jakiegoś powodu uważamy narzekanie za tak ważną czynność, że potrzebujemy całego stada słów, by je opisywać i niuansować.

I tak, w języku polskim oprócz zupełnie nudnego narzekania i marudzenia możemy też gderać, zrzędzić, utyskiwać, skarżyć się, uskarżać się, ubolewać, biadolić, żalić się, użalać się, oraz mieć pretensje, a gdy nas fantazja poniesie, to również kwękać, stękać, jojczyć, psioczyć, szemrać i sarkać.

Francuski też nie pozostaje dłużny: se plaindre, se lamenter, râler, rouspéter, grogner, maugréer, ronchonner, récriminer, gémir. Synonymes.com podpowiada również mniej znane clabauder i marmonner, a do tego zapewne istnieje jeszcze przynajmniej kilka mniej standardowych określeń na narzekanie, w stylu naszego psioczenia i sarkania.

Les Polonais aiment bien de râler. C’est leur sport national.

Polacy uwielbiają marudzić. To ich sport narodowy.

Najpopularniejsze i najbardziej standardowe z całej tej watahy jest se plaindre, z râler na drugim miejscu (estymacja na podstawie wyników wyszukiwarki Google, oraz Google Trends 😉 ).

se plaindre podchodzi od łac. plangere, co znaczyło opłakiwać, ale również uderzać i stąd – poprzez zwrot « bić się w piersi » – wzięło się drugie znaczenie tego słowa. W wersji bez zaimka zwrotnego oznacza, że czegoś nam żal, lub czegoś nam szkoda: Je plains le fou = Żal mi głupca. Odmiana w III grupie i jak to zwykle bywa, wersję z zaimkiem zwrotnym odmieniamy z être, wersję bez odmieniamy z avoir.

râler również pochodzi z łaciny, ale przebyło długą drogę od radere (=drapać), poprzez staroksytańskie rasclar (bronowanie, czy inne skrobanie w ziemi za pomocą narzędzia) i w końcu fr. racler = skrobać, zeskrobywać (coś z powierzchni; por. la raclette, tradycyjne szwajcarskie danie z warzyw i półpłynnego sera, który zeskrobuje się z gorącej blachy, lub innej podgrzewanej powierzchni) ale również w znaczeniu przenośnym rzępolić, czyli szarpać struny gitary, lub skrobać smyczkiem po skrzypcach, zamiast grać na nich porządnie. Być może stąd wzięło się kolejne przenośne znaczenie « rzępolenia » komuś nad uchem. Odmiana w I grupie, ale ten accent circonflexe nad a zawsze włącza u mnie lampkę ostrzegawczą, więc wolałem sprawdzić.

Le Royaume-Uni pour lequel l’Écosse a voté pour rester en 2014 n’existe plus.
Zjednoczone Królestwo, o pozostaniu w którym Szkocja głosowała w 2014 już nie istnieje.

Dzisiaj krótko, bo rozważania o subjonctifie, które zajęły mi poprzednie trzy notki, trochę zużyły mój zapas entuzjazmu do nauki języka francuskiego. Zajmę się więc czymś prostym: zaimkami.

Haha. No tak. Oczywiście, że zaimki nie są proste. Ale w tym przypadku chodzi mi tylko o jeden z nich i jego odmianę: lequel / laquelle / lesquels / lesquelles. Wszystkie one w języku polskim odpowiadają słowom który / która / które, ale tylko w charakterze zaimka, czyli wtedy, gdy używamy ich, by zastąpić rzeczownik. Jeżeli nie chcemy zastąpić rzeczownika, używamy quel / quelle / quels / quelles. Co oczywiście prowadzi do nieporozumień, płaczu i dużej ilości zakreśleń na czerwono na sprawdzianach.

Myślę, że różnicę najłatwiej wyjaśnić na przykładach:

 – Je veux que tu m’achètes ce poney! … – Quel poney? … – Lequel?
– Chcę, żebyś kupił mi tego kucyka! … – Którego kucyka? … – Którego?

 – Voici deux épées nues. … – Quelle épée voulez-vous? … – Laquelle voulez-vous?
– Oto dwa nagie miecze. … – Który miecz wolisz? … – Którego wolisz?

Mam nadzieję, że jasne. Co więcej, lequel można używać w celu ładnego połączenia dwóch części zdania w sytuacjach, gdzie w przeciwnym wypadku trzeba byłoby powtarzać podmiot zdania, co nigdy ładnie nie wygląda. « Zjednoczone Królestwo, o pozostaniu w którym to Zjednoczonym Królestwie Szkocja głosowała… », fuj. W j. pl. w takiej sytuacji używamy dokładnie tego samego słówka który i tylko wywalamy rzeczownik, w związku z czym nikt poza lingwistami nie pomyśli nawet, że nagle uległa zmianie forma gramatyczna. Ale w j. fr. każdy przeciętny żuczek musi zdawać sobie z tego sprawę.

Priée par la BBC de dire si elle envisageait de demander au parlement écossais de rejeter la motion par laquelle Londres demandera le feu vert d’Édimbourg au « Brexit », Nicola Sturgeon a répondu sans ambiguïté: « Bien sûr ».

Zapytana przez BBC, czy planuje poprosić szkocki parlament o odrzucenie wniosku, w którym Londyn poprosi Edynburg o zielone światło w sprawie « Brexitu », Nicola Sturgeon odpowiedziała jednoznacznie: « Oczywiście ».

Obydwa cytaty pochodzą z artykułu w Le Monde o tym, że Szkocja to chyba jednak spróbuje zostać w Unii Europejskiej. Czego jej bardzo życzę.

PS. Jeśli będziecie w Paryżu, zajrzyjcie do pubu The Auld Alliance w pobliżu Saint Paul. A wcześniej poczytajcie sobie co to takie był ten Stary Sojusz.

 

Sposoby użycia subjonctifu.

Jest to jak na razie mój ostatni wpis o subjonctifie. Poniższe tabelki opisują, kiedy go używamy, kiedy nie, jak go odmieniamy, itd. Oryginał pochodzi z www.connectigramme.com autorstwa prof. Henriette Gezundhajt z Gledon College, York University.

Les matériaux suivants sont des traductions des tables grammaticales de la site web Connectigramme, créé par Henriette Gezundhajt, Madame le Professeur de linguistique française au Gledon College, York University.

Lire la suite →

Wspomniałem już w poprzednim wpisie, że subjonctif jest dla Polaków mało intuicyjny. W naszym języku nie używamy takiej konstrukcji. W celu wyrażenia życzenia w mowie zależnej używamy słówek aby i żeby, a gdy mamy co do czegoś wątpliwości, po prostu dodajemy do zdania słowa, które przekazują tę informację. Ale to, że subjonctif służy do wyrażania życzeń i wątpliwości – to też nie jest do końca prawda. A przynajmniej nie zawsze. Nie mam ambicji opisania wszystkich przypadków, gdy ta powyższa zasada się nie sprawdza (ale znalazłem tabelkę, która próbuje tego dokonać). Skupię się wyłącznie na jednym słówku, jednym z moich ulubionych w języku francuskim: espérer.

J’espère que certains prêtres font des miracles, mais cette astuce avec une hostie saignante est trop forcée.

Mam nadzieję, że niektórzy kapłani czynią cuda, ale ta sztuczka z krwawiącą hostią jest za bardzo naciągana.

espérer que = mieć nadzieję, że. Z łac. spērāre = mieć nadzieję, życzyć sobie, wierzyć. (Czasem, gdy ktoś chce się popisać, mówi o czymś, że jest in spe, czyli że zdarzy się w nieodległej przyszłości.) Zwróćcie uwagę na akcent – w bezokoliczniku i w prawie wszystkich formach gramatycznych é, ale w liczbie pojedynczej czasu teraźniejszego, tak jak w przykładzie powyżej, è. espérer jest używane z indicatifem, mimo iż wyraża zarówno życzenie, jak i niepewność, co do zdarzenia, o którym mowa.

J’espère que mon ex ne viendra pas à la fête.

Mam nadzieję, że mój były nie przyjdzie na imprezę.

Ale jest tu drobny haczyk: Możemy użyć subjonctifu, gdy wyrażamy nasze życzenie co do przyszłości. W tym wypadku espérer que często odmieniane jest w conditionel i staje się synonimem dla souhaiter que (= życzę sobie, żeby), np.: j’espérais que tu sois hereuse avec ce connard = mam nadzieję, że będziesz szczęśliwa z tym bucem. Powyższe zdanie mogłoby brzmieć je souhaite que tu sois hereuse… i poza podmianą czasownika nic nie trzeba byłoby zmieniać, a sens zdania byłby ten sam.

Il en arrive à dire qu’il espère qu’il ne commettra pas l’erreur d’accepter la nomination qui salirait ainsi sa gloire et celle de l’Ordre.

Powiedział mu nawet, że ma nadzieję, że nie popełni błędu i nie zaakceptuje tej nominacji, która okryłaby niesławą i jego i Zakon.

Czasami na  subjonctif po espérer que można natknąć się w tekstach literackich, lub poezji. Podkreśla on wtedy « życzeniowość » tego, na co nadzieję ma bohater. Ale na codzień, w rozmowie, lub w internecie – nie wtedy gdy podczas egzaminu nauczyciel stara się wpędzić Was w depresję –  jeżeli nie jesteście absolutnie pewni, co robicie, po prostu trzymajcie się indicatifu, albo zmieńcie czasownik na souhaiter.